Chào bạn, bạn có khoẻ hông?
Hôm nay bạn có nói ra điều bạn suy nghĩ với những người xung quanh, hay, với chính mình hông?
Câu hỏi này làm mình nhớ về mình năm 5 tuổi.
Em bé 5 tuổi ngày ấy từng lấy cái túi nilon rất to, bỏ hết giày dép và quần áo vào đòi bỏ nhà ra đi.
Em bé 5 tuổi ngày ấy vẫn còn đó, em vẫn chưa đi khỏi nhà, chưa đi khỏi nơi em đã ở rất lâu. Em ở lì đó cho dù có những lúc ấm ức, bức xúc và khó chịu. Em cố gắng chịu đựng nó vì em sợ làm người khác giận, sợ làm đối phương khổ, sợ làm chính mình rơi vào bước đường cùng.
Em bé 5 tuổi ngày ấy, có đôi khi thấy chính người trong nhà càm ràm, nói những lời không hay về mình, rồi em nghĩ, uh thôi kệ. Nếu nói lại thì hẳn chính mình cũng đang làm tổn thương họ.
Trò chơi Đúng - Sai và Nỗi sợ Thưởng Phạt của người lớn
Có một bài hát văng vẳng bên tai mình:
“Meo meo meo rửa mặt như mèo
Xấu xấu lắm chẳng được mẹ yêu”
Bạn thử đọc lại lần nữa xem. Rửa mặt bẩn thì xấu, xấu thì không được mẹ yêu.
Nghe kỹ thì đây đâu còn là bài hát nữa. Đây là một “điều khoản hợp đồng” được phổ nhạc.
Và nó không đứng một mình đâu. Có cả một dàn đồng ca:
Ngoan thì Mẹ cho đi chơi.
Ba thương con vì con giống Mẹ, Mẹ thương con vì con giống Ba. (Ơ, thế còn vì con là con thì sao?)
Làm hết bài tập thì được ăn kẹo.
Tất cả cùng dạy chung một luật: có A thì mới có B. Làm đúng thì được thưởng, làm sai thì bị phạt. Trò chơi thưởng phạt của cây gậy và củ cà rốt.
Đây không phải lỗi của ai cả. Ba mẹ, thầy cô cũng nhận lại trò chơi này từ đâu đó, và họ tin đó là cách thương con tốt nhất họ biết.
Tuy nhiên:
Thứ nhất, trò chơi này hạn hẹp kinh khủng. Nó chỉ có hai lựa chọn. Hoặc tốt hoặc xấu, nếu không tốt thì hẳn phải tệ, nếu không tệ thì chắc là tốt. Hoặc điều tôi nên làm, hoặc điều tôi không nên làm. Tôi sai hoặc bạn sai.
Cả một đời sống bên trong của một con người bị nén vào cái công tắc hai nấc.
Thứ hai. Ban đầu người thưởng phạt mình đứng ở ngoài: ba mẹ, thầy cô, trường lớp. Rồi đến một lúc, cái hệ thống ấy dọn vào ở trong. Nó thành giọng nói trong đầu mình. Đến lúc đó thì chẳng cần ai phạt mình nữa. Mình tự làm, nhanh hơn và nghiêm khắc hơn tất cả những người kia cộng lại.
Chúng ta được mã hoá những điều này từ rất sớm. Đó là những bài học đầu tiên trong đời.
Chính mình vận hành trò chơi đó
Nếu trò chơi này chỉ khiến mình sợ bị phạt thì cũng đỡ. Nó làm một chuyện lớn hơn: nó biến mình thành người vận hành trò chơi đó cho người khác.
Không đi học thì hư. Hút thuốc là người xấu. Con hư tại mẹ. Và chiều ngược lại, chính mình cũng từng đổ lỗi cho ba mẹ mỗi khi mình gặp vấn đề.
Đi làm rồi thì trò chơi này có một cái tên nghe rất chuyên nghiệp: tìm root cause. Nhưng nhiều lần, thứ cả nhóm đang tìm là một bị cáo.
Thế thì thôi, đừng đúng sai gì nữa?
Đến đây thì kết luận có vẻ đã hiện ra rồi. Bỏ đi. Đừng phán xét nữa. Ai cũng có lý của họ.
Nhưng nếu vậy thì mình đã im luôn trong chuyện này.
Lần đó mình làm chung một việc với sếp, và mình thấy một con số bị sai.
Cái đó là sai thật, chứ chẳng phải “góc nhìn khác”, cũng chẳng phải “tuỳ cách hiểu”. Mà con số ấy thì sẽ còn được dùng tiếp, còn bị hỏi lại về sau.
Nên là bỏ hết đúng sai đi cũng không xong.
Ngồi lâu hơn với chuyện này, mình nghĩ vấn đề nằm ở chỗ khác. Một con số tính nhầm thì là dữ liệu. Nhưng “anh làm sai” là một cái ghế, và ai ngồi vào ghế đó thì phải chịu phạt.
Trò chơi hồi năm tuổi trộn hai thứ đó vào làm một. Nên mỗi lần mình muốn chỉnh một con số, mình có cảm giác mình đang đẩy một con người vào ghế “bị cáo”.
Nên mình im.
Trò chơi gây nghiện
Mình từng tự giải thích sự im lặng của mình bằng những từ rất đẹp. Tế nhị. Biết chọn thời điểm. Tôn trọng cấp trên. Không muốn làm ai khó xử.
Đến lúc ngồi viết ra, thì chữ hiện lên vẫn là chữ của em bé năm tuổi: sợ làm người khác giận, sợ làm người kia khổ.
Mà logic của nỗi sợ này chặt lắm, nếu mình còn ở trong cái trò chơi hai ghế kia:
Mình nói bản brief này chưa khớp với chủ đề, tức là mình đúng, tức là anh sai.
Mà anh là người mình quý, người đang rất hào hứng với ý tưởng của chính mình. Vậy là mình vừa đẩy anh vào ghế người sai.
Hoặc kịch bản ngược lại: mình nói ra, hoá ra mình mới là người chưa hiểu hết. Thế là mình ngồi vào cái ghế đó.
Trong một trò chơi chỉ có hai cái ghế, cứ mở miệng ra là chắc chắn có người phải ngồi vào một cái. Nên im lặng là nước đi hợp lý thôi. Em bé năm tuổi có dại đâu, em đang chơi rất đúng luật của cái trò mà người ta đưa cho em.
Đây cũng là lý do mà câu “cứ mạnh dạn nói ra đi” nghe hay mà chẳng dùng được. Nó bảo mình chơi liều hơn, trong khi thứ cần đổi là luật chơi.
Nhưng khoan, cách chơi này có nói lên rằng mình nghiện trò chơi này không?
Đọc tới đây dễ rơi vào một cái bẫy khác, là coi mọi lần mình không nói đều là nhát.
Quay lại bản brief kia. Lần đó, thay vì nói ngay, mình đi hỏi một anh đồng nghiệp lâu năm, người hiểu sếp hơn mình nhiều. Và mình học được ba điều mà nếu nói toẹt ra hôm ấy thì mình sẽ chẳng bao giờ biết:
Đó mới là góc nhìn của mình. Một đề bài mở thì mỗi người có kinh nghiệm và cách hiểu khác nhau. Có cái mình thấy vô lý ở cách triển khai này, người khác lại làm được ở một cách khác hoàn toàn.
Thời điểm là thật. Sếp đang rất hào hứng với ý tưởng. Feedback trực diện ngay lúc đó chưa chắc đã tới được chỗ cần tới.
Mục tiêu của cả nhóm đâu phải chứng minh ai đúng. Mục tiêu là ghép các góc nhìn lại để chương trình chạy tốt hơn.
Vậy là có hai kiểu im lặng, nhìn từ bên ngoài thì y hệt nhau.
Kiểu thứ nhất: mình sợ người kia giận, sợ bị đánh giá, và mình không có kế hoạch gì để nói cả. Chỉ là nuốt vào.
Kiểu thứ hai: mình biết mình mới cầm một mảnh của bức tranh, nên mình đi hỏi thêm, đợi đúng lúc, tìm cách nói khác. Vẫn sẽ nói, chỉ là chưa phải bây giờ.
Mình tìm được một câu hỏi để tự minh định hai kiểu này, xin chia sẻ với bạn: nếu ngay bây giờ mọi thứ hoàn toàn an toàn, không ai giận, không ai đánh giá gì mình hết, thì mình có nói không?
Nếu câu trả lời vẫn là không, vậy chắc là mình đang chờ thật.
Còn nếu câu trả lời là có, thì thứ đang giữ mình lại chẳng phải sự khôn ngoan đâu.
Đổi trò chơi khác
Nếu trò chơi cũ chỉ có hai lựa chọn, thì có một trò khác chỉ có vài luật mà mở ra rất nhiều khả năng. Luật đầu tiên thế này: mọi điều mình nói, làm, nghĩ, cảm nhận đều là biểu hiện của một nhu cầu nào đó.
Mình kể một chuyện đi làm cho dễ hình dung.
Có giai đoạn mình làm việc với một bạn trong team. Mình thì sốt ruột hỏi có bug gì không, bạn cứ im ỉm, hai ba ngày sau mới phản hồi. Nhìn ở tầng hành vi: bạn đang bơ mình. Mình thấy không được tôn trọng, rồi thấy bạn làm việc tệ, rồi thấy bạn xấu xí luôn.
Nhưng xuống thêm một tầng nữa, tầng nhu cầu: mình muốn công việc chạy hiệu quả, sản phẩm ra tốt nhất có thể. Còn bạn thì muốn đào cho tới gốc rễ rồi mới trả lời. Hai đứa muốn y hệt một thứ. Được làm tốt phần việc của mình.
Cách làm của hai người khác nhau, nên gặp nhau ở tầng đó thì chỉ có va. Xuống thêm một tầng thì gặp.
Và cái nguyên tắc học ở NVC IIT ấy (Non-violent Communication - International Intensive Training), hoá ra lại là thứ gỡ cho mình vụ con số lệch.
Mình đã băn khoăn ghê lắm, nói hay không nói. Rồi mình nghĩ: nếu giờ im, sau này ai đó hỏi lại thì còn khó hơn nhiều. Với lại chỗ sai này là do AI thiếu ngữ cảnh, đâu phải do anh. Cả hai đều muốn có kết quả chính xác mà.
Cái xoay chuyển tất cả nằm ở cách mình mở lời. Mình bỏ câu “số này sai”. Mình nói:
“Em thấy nếu bổ sung thêm điều kiện lọc này, dữ liệu sẽ có thêm một context nữa.”
Vẫn là thông tin đó. Nhưng câu sau nó không dựng lên cái ghế nào hết. Chẳng ai phải ngồi vào cả. Nên nó nói ra được.
Biến một chỗ chưa rõ thành câu hỏi hoặc lựa chọn, thay vì thành một phán quyết. Nêu vấn đề như một cách đưa thêm bối cảnh vào, thay vì như một cuộc truy tìm ai đúng ai sai.
Ơ, thế đây chỉ là ăn nói khéo à?
Nếu bên trong mình vẫn đang nghĩ “anh sai đấy, nhưng tôi nói khéo cho anh dễ nghe”, thì đây chỉ là trò chơi cũ mặc áo mới thôi. Và người ta cảm được. Ai cũng cảm được sự bao dung giả tạo.
Thứ làm cho nó khác là mình thật sự tin mình có thể chưa đủ ngữ cảnh.
Nếu hôm ấy mình đứng ở tư thế người-đúng-đang-rộng-lượng, thì mình đã chẳng học được cái nào.
Nên mình nghĩ đi ra ngoài đúng sai nó có nghĩa là bỏ luôn cái ghế của mình đi. Giữ ghế đúng rồi rộng lượng không bắt ai ngồi ghế sai, thì vẫn còn ở trong trò chơi cũ.
Có một phần thưởng bất ngờ khi bỏ được cái ghế đó. Khi có ai đó nhận xét mình trước mặt người khác. Lúc đầu mình lo, kiểu mọi người nghe hiểu không đúng ý, họ có mất niềm tin vào mình không. Rồi mình ngồi nghĩ lại: một nhận xét về một tình huống thì đâu phải bản đánh giá toàn bộ con người mình. Với lại nếu niềm tin mất dễ đến thế thì nghĩa là mình xây chưa đủ vững. Mà được nhắc tên thì cũng có nghĩa là mình có tham gia đủ sâu, đủ gần, đủ để lại ấn tượng.
Ra khỏi trò chơi rồi thì lời của người khác cũng thôi làm bản án.
Vậy dũng cảm ở đây là gì
Mình nghĩ nó không nằm ở chỗ nói to hơn hay thẳng hơn. Nó nằm ở chỗ chịu được mấy thứ khó chịu này:
Chịu được khoảng mơ hồ khi chưa ai đúng cả. Trò chơi cũ hấp dẫn ở chỗ nó kết thúc nhanh. Chốt được một người sai là xong, ai về nhà nấy. Đứng trong vùng chưa kết luận thì mệt hơn nhiều.
Dám nói khi biết mình có thể sai. Nói với tư cách một góc nhìn. Cụ thể là hiểu bối cảnh trước, hỏi trước, và đặt điều mình thấy dưới dạng câu hỏi, góc nhìn bổ sung, hoặc rủi ro cần cân nhắc.
Dám để người kia cũng không bị xếp vào ghế sai. Cái này khác với nói dối. “Thêm bối cảnh cho dữ liệu” là câu đúng hơn “số này sai”.
Chịu được việc bị nhận xét mà không sụp xuống. Thứ mình nắm được là chất lượng công việc, cách mình nhận feedback, và lần sau mình làm khác đi thế nào. Người khác nghĩ gì thì nằm ngoài tay mình.
Và cái này ngược đời nhất: dám nói ngay cả khi mình đã ổn rồi. Mình học được từ cô Mika trong lớp học năm ngoái. Mình từng nghĩ khi mình tự hiểu được mình, tự thấy an yên rồi, thì thôi khỏi nói làm gì cho phiền. Cô bảo mình rằng kể cả người mình cho là tốt nhất thế gian cũng có thể vô tình làm mình tổn thương, và mình với người khác cũng vậy thôi.
Nên vẫn nói. Nói để chuyện đó không bị cất đi, mà được phơi ra, được đón nhận. Để những lần sau mình thấy an toàn hơn.
Câu mà cô giúp mình nói ra được hôm ấy, tới giờ mình vẫn giữ:
“Điều bạn làm đã ảnh hưởng tới tôi như thế này. Dù tôi biết bạn có ý tốt, và dù tôi đã thấy an yên rồi, tôi vẫn mong được nói với bạn rằng tôi đã cảm thấy ra sao.”
Trong câu đó chẳng có ai đúng ai sai hết. Mà nó nói được hết.
Em bé 5 tuổi vẫn ở đó với mình mỗi ngày và cả hai cùng nhìn thấy nhau để chăm sóc cho nhau
Mình chẳng định quay lại bảo em bé năm tuổi kia rằng em đã sai khi im lặng. Em có sai đâu. Em chơi rất giỏi cái trò mà người ta đưa cho em, với đúng những quân bài em có trong tay lúc đó.
Chỉ là bây giờ mình có mấy thứ mà em không có. Mình đi hỏi được người hiểu chuyện hơn. Mình chọn được thời điểm. Mình có chữ để nói “bổ sung ngữ cảnh” thay cho “anh sai”. Và mình đã có một lần bằng chứng rằng nói ra thì bầu trời chẳng sập, người nghe còn lấy phương án của mình tốt hơn.
Em có thể dũng cảm hơn, vì em biết lần này người lớn ngồi cạnh em là mình.
Còn một câu mình chưa trả lời được, để đây, bạn nghĩ giúp mình với:
Nếu trò chơi đúng sai được dạy cho mình từ trước khi mình có ngôn ngữ, thì cái mà hôm nay mình gọi là trực giác đạo đức của mình, bao nhiêu phần là của mình, và bao nhiêu phần chỉ là luật chơi cũ đang chạy trơn tru quá nên mình không kịp nhìn thấy?
Bạn có một chuyện nào mà tới giờ vẫn chưa nói ra không? Kể mình nghe với.
