Làm thế nào để luôn luôn lôi được ý tưởng ra khỏi đầu?

Mình không thiếu ý tưởng, mình chỉ thiếu thời gian để nghĩ. Thời gian đó không tự đến, mà được xây dựng từng ngày.

Chào bạn, bạn đang làm gì thế?

Mình thì đang ngồi trước màn hình máy tính, bên cạnh còn có một cuốn sổ, tất cả đều trắng tinh.

Mình đang tham gia thử thách viết mỗi tuần, và đây là tuần thứ 10. Thế nhưng, đã ba tuần nay, mình không thể viết được một bài viết dài (long form) ưng ý nào cả. Quá khó!!!

Do đó, mình thử ngồi bóc tách xem bài viết dài là gì mà lại khó đến vậy.

Theo mình, một bài viết dài, có hai thứ: bài viết và dài.

Thành tố thứ nhất: Bài viết

Bài viết, hay còn gọi là ý tưởng, đến từ những chất liệu cuộc sống, quan sát xung quanh, thậm chí từ những điều nhỏ nhặt nhất mà chúng ta vô tình bỏ qua.

Hàng ngày, có muôn vàn những chất liệu từ cuộc sống giúp chúng ta có được những ý tưởng thú vị, ví dụ như:

• Thứ mình cho vào miệng đều đặn và thường xuyên nhất mỗi ngày là lông bàn chải đánh răng. Thế lông bàn chải đánh răng được làm từ đâu và làm như thế nào?

• Cả ngày đi ngoài đường về nhà phải rửa mặt, thế nhưng tại sao sáng ngủ dậy từ trong giường đi ra, lại cũng phải rửa mặt?

• Tại sao mùi của nước hoa lại có thể làm bạn nhớ lại một ký ức mà bạn không thể giải thích được, dù bạn không bao giờ nghĩ đến ký ức đó?

• Nếu bạn ghét những kẻ hay ghét người khác, điều đó có khiến bạn trở thành một kẻ hay ghét không?

• …

Uầy, viết đến đây mình nhận ra, bảo mình chọn ý tưởng để viết thì mất cả tuần, nhưng bảo mình liệt kê ra vài ý tưởng thì 10 giây là có 4 gạch đầu dòng rồi.

Rõ ràng, mình không thiếu ý tưởng. Chỉ cần quan sát một chút thôi.

Chỉ cần mình nói với bạn: "bạn ơi, hãy nhìn xung quanh và liệt kê 5 món đồ có hình tròn, sau đó, hãy thử kể một câu chuyện về chúng". Khả năng chúng mình cũng có một bài viết rất thú vị.

Thế nhưng, khả năng viết dài cho bài đó không cao. Và cũng không muốn đăng bài lên lắm.

Thế "yêu cầu dài" nó là cái gì mà làm tôi trăn trở quá vậy!!!

Thành tố thứ hai: Dài

Viết dài, về bản chất, không chỉ là việc kéo dài câu chữ. Nó là quá trình đào sâu, kết nối và khám phá một ý tưởng. Một câu hỏi đơn giản có thể dẫn ta đi xa đến mức nào? Một ý tưởng có thể đưa ta tới đâu.

Điều đó không phụ thuộc vào độ phức tạp của câu hỏi, mà vào cách ta nghĩ về nó.

Ví dụ, thử quay lại câu hỏi ở trên nhé: Cả ngày đi ngoài đường về nhà phải rửa mặt, thế nhưng tại sao sáng ngủ dậy từ trong giường đi ra, lại cũng phải rửa mặt?

Nếu chỉ trả lời đơn giản: Vì da mặt tiết dầu trong lúc ngủ, thì bài viết sẽ chỉ dừng lại ở mức độ thông tin. Nhưng nếu tiếp tục đặt câu hỏi:

• Vì sao da mặt tiết dầu trong lúc ngủ? Cơ chế sinh học nào làm điều này?

• Rửa mặt buổi sáng, ngoài sạch ra, có liên quan gì tới cảm xúc, tâm lý không?

• Liệu có phải tất cả mọi người trên thế giới đều rửa mặt buổi sáng không?

• Nếu một người sống cô lập hoàn toàn, họ có tự nảy sinh nhu cầu rửa mặt không?

Những câu hỏi cứ thế, cứ thế sinh ra, thậm chí khiến bài viết trở thành một nơi tụ hội của các nhà sinh học, tâm lý học, triết gia,...

Nhưng để làm được điều đó, ta cần có không gian để tư duy, đào sâu — thứ mà chúng ta đang ngày càng đánh mất.

Tại sao, chúng ta đánh mất không gian để tư duy, đào sâu?

Bạn có từng cảm thấy thế này không: Một ý tưởng vụt qua trong đầu, nhưng khi ngồi xuống viết, bạn chẳng biết tiếp tục ra sao? Không phải vì bạn không có gì để nói, mà vì bạn không biết nên bắt đầu từ đâu, đi tiếp thế nào, kết thúc ra sao với ý tưởng đó.

Cal Newport, tác giả của “Deep Work”, đã phân tích rằng não bộ con người không được thiết kế để tư duy sâu trong môi trường đầy nhiễu loạn.

Mỗi ngày, ta đón nhận rất nhiều thứ: thông báo điện thoại (mình vừa cầm điện thoại lên vài giây vì nó rung liên tục, mặc dù mình đang cần tập trung viết bài nè), nội dung ngắn, tin nhắn,... Các công cụ AI còn tập trung phát triển ngay tính năng giúp chúng ta tiêu thụ nội dung dài bằng cách ngắn: Tóm tắt cho tôi cuốn sách xx, tóm tắt cho tôi bộ phim xx, viết ngắn gọn hơn đi, viết hay hơn đi, viết thú vị hơn đi,...

Khi không có đủ thời gian để suy ngẫm, ý tưởng chỉ đến thoáng qua rồi biến mất, thay vì trở thành một bài viết có chiều sâu.

Bên cạnh những tác động bên ngoài khiến chúng ta xao nhãng và giảm thời gian tập trung thì việc thiếu đi môi trường để thảo luận ý tưởng cũng khiến chúng ta thiếu không gian để tư duy, đào sâu.

Đây cũng là cách học phù hợp nhất với mình ở thời điểm hiện tại, việc được trao đổi ý tưởng, suy nghĩ trong những cuộc trò chuyện với bạn bè, người lạ, đồng nghiệp, sếp,... giúp mình khai mở suy nghĩ rất nhiều. Thế nhưng, thời gian ngắn ngủi cho những cuộc gặp gỡ khiến cho những câu chuyện vụn vặt, tin tức ngắn lên ngôi. Mình thấy đôi khi còn vì tránh mâu thuẫn mà thu hẹp cả sự phản biện, chỉ đồng tình cho xong chuyện.

Thế nhưng hệ luỵ của chuyện này là mình bây giờ. Ngồi đây với trang giấy trắng.

Vậy nên, lúc này mình nhận rõ vấn đề và đi tìm cách giải quyết cho câu hỏi: Nếu vấn đề không phải là thiếu ý tưởng, mà là thiếu thời gian để nghĩ, vậy mình có thể làm gì để thay đổi điều đó, để luôn luôn lôi được ý tưởng ra khỏi đầu?

2 cách để luôn luôn lôi được ý tưởng ra khỏi đầu

Cách 1: “Nhét” nhiều ý tưởng vào đầu :D

Mình sẽ dành không gian cho những cuộc trò chuyện sâu và mối quan hệ chất lượng. Nghĩ về ý tưởng này, mình liên hệ tới một thực hành của Giao tiếp trắc ẩn - hãy luyện tập với:

• Thân: với một người mình rất tin tưởng, đã quen trong một thời gian dài, sẵn sàng lắng nghe và đào sâu vấn đề với mình

• Lạ: với người mình có thể chỉ gặp một lần trong đời, ví dụ như anh Be, anh Grab, thảo luận về cách sắp xếp thời gian trên những cuộc đua “ship người, ship hàng”

• Sơ: với người mình… “sợ” nói chuyện cùng nhất, có thể vì họ có nhiều ý kiến trái chiều, yêu cầu “tinh thần thép” mới trao đổi được,...

Bằng cách này, mình đang chủ động thu thập và “nhét” các ý tưởng từ nhiều “nguồn” khác nhau, đây sẽ là nguồn tư liệu rất lớn để sau này có thể lôi được ý tưởng ra khỏi đầu.

Cách 2: “Nhét” sâu ý tưởng vào đầu :D

Thường thì cái gì nhét lỏng lỏng thôi thì mới dễ lôi ra phải không? Không phải đâu he he, ý tưởng càng được “nhét” sâu thì khi lôi ra nó mới “trôi tuột” được.

Bill Gates có một thói quen đặc biệt: "Think Week" — một tuần mỗi năm ông dành riêng để đọc, suy ngẫm và viết, không bị quấy rầy bởi công việc hay công nghệ.

Mình không cần một tuần (hoặc cũng không có một tuần ahuhu), nhưng mình có thể:

• Dành 30 phút mỗi ngày để suy nghĩ mà không bị gián đoạn

• Viết nhật ký, ghi chú những ý tưởng vụt qua trong ngày

• Tắt thông báo, rời xa điện thoại trong khoảng thời gian này

Thật ra ở đây, điều mình cần làm là xây dựng một hệ thống (build system) ghi chú ý tưởng, hay còn được hiểu là thói quen ghi chép, và chia nhỏ thời gian mỗi ngày để tập trung suy nghĩ.

“Winners and losers have the same goals” - thật ra tất cả chúng ta đều sẽ giao nhau ở những mục tiêu nào đó. Mọi vận động viên Olympic đều muốn giành huy chương vàng. Mọi ứng viên đều muốn có được công việc. Mọi người viết đều muốn có những bài viết hay, đào sâu và để đời. Và nếu những người thành công và không thành công có cùng mục tiêu, thì mục tiêu không thể là thứ phân biệt người chiến thắng với kẻ thua cuộc.

Mà là hệ thống, là thói quen được xây dựng mỗi ngày, tạo nên những cải tiến nhỏ, và liên tục.

Vậy, sau tất cả, điều gì tạo nên một bài viết dài (= bài viết đào sâu)?

Viết một bài viết dài như xây một căn nhà. Mình sẽ thiết kế tầng 1, tầng 2, tầng 3 ra sao, công năng, thẩm mỹ của từng tầng là gì?

Điều này giống như viết một bài viết dài, ý tưởng phần 1, phần 2, phần 3 ra sao, từng phần muốn nói gì và cách truyền tải thông điệp trong từng phần thế nào?

Hoặc, viết một bài viết dài cũng như xào một đĩa rau. Các nguyên liệu sẵn có được bày lên bàn, kết hợp các nguyên liệu như thế nào cho nó vừa đủ ngon, mà lần tới “thực khách” cũng vẫn muốn ăn tiếp.

Điểm chung là ở đó, mình sẽ không chỉ khai thác một mặt của vấn đề, mà sẽ khai thác nhiều khía cạnh khác nhau.

Không chỉ là một ý tưởng hay, mà còn là cách mình đào sâu và phát triển ý tưởng đó. Nếu thiếu một trong hai, bài viết sẽ không thể đi xa.

Nhưng khả năng triển khai ý tưởng không tự nhiên mà có. Nó không phải là một tài năng bẩm sinh, mà là một kỹ năng được rèn luyện qua thời gian. Điều này đòi hỏi một hệ thống, một thói quen giúp mình không chỉ thu thập ý tưởng mà còn có thể kết nối và mở rộng chúng.

Như Tiago Forte đã chỉ ra trong Building a Second Brain, nếu bạn muốn có những bài viết tốt, hãy bắt đầu bằng việc ghi chép mỗi ngày. Khi bạn ghi lại những quan sát, suy nghĩ và câu hỏi vụt qua trong đầu, bạn đang xây dựng một kho ý tưởng để khai thác về sau. Dần dần, bạn sẽ nhận ra rằng viết dài không còn là một nhiệm vụ nặng nề, mà là một quá trình tự nhiên — bởi vì bạn đã có sẵn chất liệu và tư duy để triển khai nó.

Mình không thiếu ý tưởng để viết, mình chỉ thiếu thời gian để nghĩ. Và thời gian đó, không phải là thứ mình có thể tìm thấy trong một khoảnh khắc, mà là thứ mình xây dựng mỗi ngày.

---

Cảm ơn bạn đã đọc bài viết tuần này và chúc bạn luôn luôn lôi được mọi ý tưởng ra khỏi đầu! ^^