Trí tuệ tập thể và ba trụ cột chính

Làm thế nào mà chúng ta có thể tạo ra những cỗ máy đánh bại các kì thủ cờ vua xuất sắc nhất thế giới, nhưng lại vất vả trong việc lên kế hoạch ngăn chặn một trận lũ lụt ở những khu cư dân tự phát?

Phần 1: Trí tuệ tập thể là gì?

Trong chuyến đi trek xuyên rừng quốc gia Cát Bà, bạn mình đã hỏi chú lái thuyền: “Chú bơi có giỏi không chú?”. Và thế là tụi mình được biết thế nào là câu trả lời đẳng cấp!

Chú kể về những lần được nhờ đi tìm người đuối nước, cách nhận biết vị trí của họ. Và câu chuyện “Chú còn ngồi được ở đây là may mắn lắm đấy.”

Năm đó chú đi đánh bắt cá ngoài biển cùng bốn người anh em nữa. Thuyền gặp sự cố. Năm anh em, người ôm thùng phuy, người ôm xô, rồi buộc nhau lại thành một vòng tròn. Lênh đênh trên biển, lúc đấy trong đầu chỉ chấp niệm: nếu ai còn sống, hoặc chỉ cần một người được tìm thấy thôi là sẽ biết những người còn lại tên gì ở đâu, đến từ đâu, để người nhà còn tìm thấy.

Ba ngày đêm lênh đênh trên biển tưởng đi hết cả rồi.

Thế rồi ba ngày sau, một cách kì diệu, các chú được tìm thấy và trở về. Chú bảo “Họ giỏi quá!”

“Một cách kì diệu” này đã được chuẩn bị như thế nào?

-----

Theo thống kê, cá là nguồn thực phẩn dinh dưỡng chính của hơn một tỷ người, nguồn nhu cầu này được cung cấp bởi hàng trăm triệu người phụ thuộc vào đại dương để kiếm sống.

Hàng trăm triệu người tương ứng với rất nhiều con tàu thương mại và để các con tàu này có thể phát sóng vị trí trực tiếp, tránh va chạm, nó buộc phải có hệ thống nhận dạng tự động, hay còn gọi là AIS (Automatically Identification System) - hệ thống thông tin liên lạc trợ giúp hàng hải. Các trạm mặt đất và vệ tinh sẽ thu thập thông tin về vị trí, danh tính, đường đi và tốc độ của các tàu. Thông tin này cũng được cung cấp thông qua bản đồ trực tuyến tương tác và là dữ liệu có thể tải xuống, phục vụ cộng đồng, báo chí, các nhà nghiên cứu, cứu trợ,…

Google cũng tham gia hợp tác với các tổ chức và xây dựng hệ thống mang tên “Global Fishing Watch”, mục đích của hệ thống là thúc đẩy sự minh bạch về hoạt động đánh bắt thương mại toàn cầu. Năm 2018, hệ thống cũng đã công bố thành công bản đồ “trực tuyến” toàn cầu về hoạt động trung chuyển trên biển (một hoạt động hợp pháp, nhưng được quản lý kém) và công bố kết quả thực hiện đánh giá toàn cầu đầu tiên này trên tạp trí khoa học.

Giả sử, các quốc gia, hoặc các tàu đánh bắt cá không cung cấp dữ liệu này, chúng ta không có dữ liệu tập thể, dữ liệu mở, các nhà nghiên cứu, nhà vận động, dữ liệu vệ tinh,… thì hệ thống trên có thể hoạt động được không? Số lượng cá toàn cầu bị đe doạ bởi nạn đánh bắt bất hợp pháp hay chú lái thuyền tụi mình đã gặp có được cứu không?

Câu trả lời hoàn toàn có thể là không.

Mọi người đã làm việc cùng nhau, với sự hỗ trợ của công nghệ, huy động một lượng lớn thông tin, ý tưởng và tri thức để giải quyết một thách thức xã hội. (Với Global Fishing Watch là nạn đánh bắt cá). Điều này cũng chứng tỏ, trí tuệ tập thể lớn hơn tổng của trí tuệ cá nhân.

Trí tuệ tập thể được dựa trên lý thuyết cho rằng một nhóm người đa dạng có tổng trí tuệ nhiều hơn bất cứ một cá nhân đơn lẻ nào. Điều này dựa trên tiền đề cho rằng kiến thức được phân tán ở nhiều cá nhân. Những người khác nhau giữ những mảnh ghép thông tin khác nhau, mang những góc nhìn khác nhau, khi kết hợp lại, chúng ta sẽ tạo ra bức tranh hoàn chỉnh về một vấn đề và cách xử lý vấn đề đó.

Nói cách khác, chúng ta đang cùng nhau “tiến hoá”, thông minh hơn, thông qua con người, dữ liệu và công nghệ, ba trụ cột chính.

Mình nghĩ WOTN cũng đang thực hiện sứ mệnh này, trí tuệ tập thể cùng đưa ra những quan điểm, góc nhìn trên mạng xã hội, giúp làm giàu thông tin, làm mới cuộc sống, làm vui cuộc đời cho rất nhiều người.

Phần 2: Những vấn đề nào chúng ta không thể giải quyết được nếu con người và công nghệ thiếu đi trụ cột dữ liệu?

Mùa hè vừa rồi đi cafe xem chị Chic và Thắng chơi cờ vua, xong cũng ham hố về học, có trận đánh thắng được cả thầy. Khoái khoái hi hi.

Một trong những cách học hữu hiệu nhất với mình là để chess.com đánh giá nước cờ của mình, đưa ra cho mình các phương án về nước đi và giải thích vì sao. Ngày nào cũng chơi luôn, có khi 11 rưỡi đêm rồi vẫn gọi thầy dậy chơi. Mình học theo cả người và máy.

“Siêu máy tính đã đánh bại đại kiện tướng cờ vua Garry Kimovich Kasparov - đại kiện tướng cờ vua người Nga”, chắc hẳn mọi người không còn xa lạ với những tin tức kiểu như thế này. Máy đánh thắng người.

Bởi lẽ làm được như vậy là vì vào năm 1997, siêu máy tính Deep Blue của IBM được thiết kế với quyết tâm “chuyên để đấu với Kasparov”. Tất cả những nước đi khai cuộc mà Kasparov từng sử dụng đều được cài trong từ điển của máy.

Thế rồi, tại ván đấu cuối cùng, Deep Blue phát hiện sai lầm của Kasparov từ nước đi khai cuộc và quyết định thí quân phá vỡ thế trận của Kasparov ngay từ đầu ván cờ khiến chung cuộc Kasparov phải đầu hàng sớm.

Rồi gần đây: “Cỗ máy đánh cờ mạnh nhất có elo 3639, chỉ số này vượt kỳ thủ đạt Elo cao nhất lịch sử con người - Magnus Carlsen - elo 2853”.

Thế nhưng, có một câu hỏi lớn hơn đã được đặt ra: làm thế nào mà chúng ta có thể tạo ra những cỗ máy đánh bại các kì thủ cờ vua xuất sắc nhất thế giới, nhưng lại vất vả trong việc lên kế hoạch ngăn chặn một trận lũ lụt ở những khu cư dân tự phát?

Tất nhiên, hai việc đều không đơn giản.

Nhưng “quyết tâm chuyên để đấu với Kasparov” và “hành động khẩn cấp nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và các tác động của biến đổi khí hậu” lại đang nhắc tới hai khái niệm khác nhau.

Complicated và Complex

Con người (và máy móc) - hai trong ba trụ cột mình nhắc tới ở phần 1 đều rất giỏi giải quyết các vấn đề kỹ thuật phức tạp (𝒄𝒐𝒎𝒑𝒍𝒊𝒄𝒂𝒕𝒆𝒅), nơi tư duy logic và suy nghĩ tuyến tính có thể đưa ta giải quyết bài toán và thực hiện “quyết tâm chuyên để đấu với Kasparov”.

Tuy nhiên, giải quyết những vấn đề xã hội, môi trường, kinh tế phức hợp (𝒄𝒐𝒎𝒑𝒍𝒆𝒙) thì khó hơn nhiều. Những thách thức này kết hợp bởi nhiều lĩnh vực khác nhau, mang tính đa chiều, và mang tính phi tập trung. Những vấn đề này rất khó để có thể hoá giải nhờ vào một giải pháp đơn giản ngay lập tức hay một tổ chức đơn lẻ.

Và những tác nhân tác động lên những vấn đề phức hợp này xuất hiện rồi biến đổi với tốc độ nhanh hơn, khó lường hơn khả năng ứng phó của chúng ta.

Không thể nào đầu hàng được. Trí tuệ tập thể đã ra tay!

Như khái niệm chúng ta nhắc đến trong phần 1, trí tuệ tập thể cần tới cả những nguồn dữ liệu mới (bên cạnh con người và công nghệ) để hiểu được xu hướng, tính biến động của những gì đang diễn ra. Mục đích của trí tuệ tập thể là để tìm ra nhiều giải pháp nhanh hơn, tạo không gian giúp mọi người suy nghĩ, chiêm nghiệm và ra quyết định tập thể hướng tới hành động mới. Ngay cả khi có những giải pháp hiển nhiên, hay đã có một nhóm chuyên gia với đầy đủ kiến thức cần thiết, các công cụ trí tuệ tập thể vẫn có thể mang lại giá trị.

Mình tin các cuộc hội thảo chia sẻ kiến thức lấy điều này làm cốt lõi.

Quay lại câu hỏi: vậy để lên kế hoạch ngăn chặn một trận lũ lụt ở những khu cư dân tự phát, chúng ta có thể tận dụng trí tuệ tập thể như thế nào?

Ở Tanzania, mùa mưa có thể dẫn đến lũ lụt khủng khiếp cuốn sạch đường xá và nhà cửa. Tuy nhiên phần lớn các cư dân đều tự phát và nằm ở khu vực không được quy hoạch.

Bài toán này có thể được giải bởi kế hoạch phòng chống bão lũ nếu các khu cư dân, đường xá, sông ngòi, bãi sông,… được đưa lên thành bản đồ, giúp dễ dàng định vị vị trí cần được hỗ trợ.

Làm thế nào để các khu tự phát được đưa lên bản đồ?

Những hình ảnh từ máy bay không người lái, những hình ảnh chụp từ người dân, người đi tình nguyện,… đã được tổng hợp để xác định và phân loại địa điểm tại địa phương. Cư dân tại khu Tandale, một khu vực phi chính quy lần đầu tiên đã được ghi nhận trên OpenStreet Map vào năm 2011.

Dữ liệu bản đồ được cung cấp công khai cả trực tuyến và bản in giúp chính phủ, nhà nghiên cứu và người dân có thể dễ dàng và thoải mái sử dụng, chia sẻ và ngăn chặn bão lũ.

Nếu bạn thường xuyên dùng Google Maps thì thật ra, không phải tự nhiên nó xuất hiện mà đó là quá trình thu thập dữ liệu từ rất nhiều nguồn uy tín. Trong đó có sự góp sức từ cả những người dân địa phương trong dự án Google Map Maker.

Thiếu Dữ liệu chúng ta thiếu trụ cột quan trọng để giải quyết các vấn đề Phức hợp

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây, bài viết được tổng hợp và chiêm nghiệm sau khi mình ngâm tài liệu của UNDP "Collective Intelligence Playbook" và bản dịch của Nesta.